Nie zachowało się wiele dawnych planów i map Zduńskiej Woli i jej najbliższych okolic. Najmniej jest tych z XIX w. Ten najcenniejszy plan miasta z 1825 r. przechowywany jest w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Wykonał go geometra patentowany przysięgły W. Bergemann. A dzięki tym dawnym planom możemy prześledzić rozwój przestrzenny naszego miasta. Kto posiada jeszcze nieznane takie źródła?

Dzisiejszy obszar miasta daleko odbiega od pierwotnego założenia. Obecnie miasto rozciąga się na powierzchni 25 km?. Znajduje się w nim ponad 300 ulic, placów, pasaży i alei. Gdy na wniosek dziedzica Stefana Złotnickiego założona przezeń w 1819 r. osada rękodzielnicza została postanowieniem Namiestnika Królestwa Polskiego księcia Józefa Zajączka z dnia 25 października 1825 r. podniesiona do rzędu miast, to teren miasta obejmował powierzchnię 1102 morgów. Został on wykrojony z gruntów folwarcznych i z dawnej wsi zwanej Czekay. W środku tego obszaru pozostał wyłączony spod jurysdykcji miejskiej czworobok gruntu o powierzchni 30 morgów, na którym znajdował się dwór Złotnickich-z siedzibą wójta, którą to funkcję dziedzic sprawował. Obszar ten, zwany Jurydyką, znajdował się u południowego wylotu obecnych Alei Kościuszki, a wówczas ul. Zamkowej i obejmował: ul. Belwederską (dziś Złotnickiego), Piwną, Dolną i Petroneli (dziś Kościelną). W XIX w. tworzenie w miastach jurydyk było już niespotykanym anachronizmie. U nas było to możliwe ze względu na prywatny rodowód miasta. W roku 1899 Jurydykę ostatecznie włączono w granice miasta.

Układ komunikacyjny Zduńskiej Woli został oparty na fragmencie traktu z Sieradza do Łasku, późniejszego traktu "fabrycznego". W obrębie miasta przebieg tego szlaku był lekko łamany. W centrum układu znajdował się nieregularny, czworoboczny plac, przylegający najdłuższym, 180-metrowym bokiem do traktu. Niektórzy badacze to założenie placu rynkowego łączą z XV-wieczną lokacją miasta. Większości znana jest natomiast lokacja miasta z 1773 r., która się nie powiodła. Natomiast z dwóch pozostałych naroży rynkowych wychodziły ulice, na przedłużeniu przekątnych placu. Sieć komunikacyjną miasta uzupełniało kilkanaście rozpryśniętych w różnych kierunkach ulic, powtarzających na ogół przebieg dotychczasowych, wiejskich dróg narolnych. Dwie ulice, Złotą i drogę do Widawy (dzisiejsza ul. Widawska), nacelowano na dwór Złotnickich, do którego prowadziła krótka, szeroka ul. Zamkowa. Na tych skromnych przedsięwzięciach urbanistycznych poprzestano i nie spróbowano opanować chaosu przestrzennego miejscowości przez cały wiek XIX. Rozplanowanie Zduńskiej Woli pozostało więc dość prymitywne i charakteryzowało się pogmatwanym układem komunikacyjnym, który i obecnie razi zawiłością i brakiem zhierarchizowania ważności poszczególnych ulic. Na kanwie takiego układu nastąpiło współczesne zagospodarowanie miasta. Zduńska Wola w ciągu całego wieku XIX utrzymała charakter osiedla zamieszkanego przez indywidualnych wytwórców-tkaczy pracujących we własnych domach na zamówienie nakładców. To rozproszenie wytwórczości znalazło odbicie w planie miasta i sposobie zabudowy, przez co miejscowość sprawiała wrażenie zlepka kilku wsi rzemieślniczych. Pierwsza duża regulacja miasta została opracowana dopiero w 1913 r., gdy ludność miasta wzrosła do ok. 30000. Warto pamiętać, że jeszcze w 1829 r. dziedzic rozszerzył granice miejskie, włączając w nie 67-morgową wioskę Kawęczynek, leżącą na północny wschód. Spowodowane to było koniecznością stworzenia nowych miejskich terenów osadniczych. Ponownie zagęszczono sieć uliczną miasta i wykrojono przy tym nowe tereny budowlane dopiero na przełomie XIX i XX w. Powstały wtedy m.in. ul. Królewska oraz Złotnickiego (dzisiejsza Dąbrowskiego) i wytyczono drugi plac publiczny, tzw. Nowy Rynek (okolice dzisiejszego Placu Krakowskiego).

Jerzy Chrzanowski